سمپاشی شپش

Home / کنترل آفات خانگی / سمپاشی شپش

شپشها   Lice

شپشها یکی از وابسته ترین حشراتی هستند که به عنوان انگل خارجی انسان چه در گذشته وچه در حال حاضرمطرح بوده اند.شاید تصور شود حشراتی مانند شپش در حال حاضر اهمیتی ندارند ولی جالب است بدانیم که دربسیاری از کشور ها از جمله ایران هنوز شپش ها به عنوان یک مساله بهداشتی مورد توجه هستند.و آلودگی به این انگل به خصوص در بچه ها ودرمناطق با سطح بهداشتی پایین کماکان دیده میشود.شپشها انگل های خارجی،اختصاصی،اجباری و دایمی میزبانهای خود هستند،بدین مفهوم که هر گونه از شپشها دارای میزبان خاصی بوده واز نظر تغذیه وابستگی شدید به میزبان خود دارندوتمام طول عمر خود را نیز بر روی بدن میزبان سپری می کنند.

دوراسته از شپشهای انگل وجود دارندکه از نظرقطعات دهانی ونوع تغذیه باهم متفاوتند:۱-راسته Mallophaga یا شپشهای جونده:این حشرات اکثرا اکتوپارازیت های پرندگان بوده،از پر،پوست ومواد شاخی تغذیه می کنند و دارای قطعات دهانی ساینده می باشند.شپشهای جونده اهمیت پزشکی ندارند.۲-شپشهای راسته Anoplura یا شپشهای مکنده:حشرات این راسته دارای قطعات دهانی زننده بوده و عموما خونخوار هستند.سه گونه از شپش ها اختصاصا انگل انسان بوده و به شپشهای انسانی معروفند.گونه اول به نام Phthirus pubis معروف به شپشک یا شپش زهار،گونه دوم به نام Pediculus capitis معروف به شپش سر، وگونه سوم به نام Pediculus humanus یا شپش بدن می باشد.

شپش بدن  P.humanus: الف:مرفولوژی:شپشهای بدن بالغ حشراتی به رنگ خاکستری به طول ۲٫۵تا۳٫۵میلی متر درنرها و۳٫۵تا۴٫۵میلی متر درماده ها هستند.تقریبا تمامی شپشها دارای بدنی پهن می باشند که درسطح پشتی شکمی فشرده ودر پهلوها باریک است.دراین حشرات بال وجود ندارد.

 

ب:بیولژی:شپشها دارای دگردیسی ساده وسه مرحله نمفی هستند.نمفها و هردوجنس نروماده خونخوارند.شپشهای ماده پس از جفتگیری،روزانه ۶تا۹تخم ومجموعا بیش از ۳۰۰تخم را درطول عمر یک ماه خود به الیاف لباس می چسبانند.تخمها که nitیارشک نامیده میشوند،به رنگ سفید و بیضی به طول ۰/۶میلی متر و دارای دریچه Operculumمی باشند.تخمها پس از حدودیک هفته در لباسهای سطح بدن وسه هفته در لباسهای خارج از بدن تفریخ شده ونمف خارج شده اقدام به خونخواری می کند.شپشها دارای خونخواری مکرربوده و درشبانه روز چندین بار تغذیه می کنندونمفها پس از دو الی سه هفته به شپش بالغ تبدیل خواهندشد.تخم شپشها نیز در شرایط مناسب و دور از بدن حداکثریک ماه زنده می مانند،بنابراین اگر لباسهای فرد آلوده درصورتی که پوشیده نشوند،حداکثر پس از یک ماه عاری از آلودگی خواهد شد.این حشرات به تغییرات درجه حرارت بسیار حساس بوده وقادر به تحمل دمای کمتر از ۳۷درجه سانتیگراد وبیشتر از ۴۰درجه برای مدت زیادی نخواهند بود،به همین دلیل درصورتی که فرد الوده مبتلا به تب بالا شود شپشها بدن او را ترک می کنند.

انتشار شپشها در افراد جامعه در اثر تماس نزدیک فرد سالم و آلوده صورت میگیرد،به دلیل تراکم جمعیت به خصوص در شرایط نامطلوب بهداشتی مثل زندانها،آسایشگاهای معلولین،مدارس وهم چنین درشرایط جنگ،بلایای طبیعی،قحطی شیوع شپشها افزایش پیدا می کند.میزان آلودگی در مناطق معتدل وسردسیربه دلیل پوشیدن لباسهای بیشتر وتعویض کمتر لباس،بیشتر از مناطق گرمسیر بوده زیرا در این مناطق آلودگی به شپش بدن به دلیل کمی لباس و عرق زیادبدن نادر است.

ج:اهمیت پزشکی:شپشها از دوجهت حایز اهمیت پزشکی هستند:۱-اثرات گزش یا بیماریزایی مستقیم۲-انتقال بیماریها.الودگی به شپش وعوارض ناشی از آنرا Pediculusis گویند.در اثر تغذیه مکرر شپشها در سطح بدن ابتدا فرد آلوده دچار خارش و تحریکات پوستی کمی می باشد ولی با گذشت حدود یک هفته و حساس شدن فرد تحریکات پوستی تشدید شده و ماکولهای برجسته قرمز وآلرژی در سطح بدن ایجاد میشود.به تدریج پوست فرد آلوده سخت وخشن شده ولطافت خود را از دست می دهدودر اثرتاثیر بزاق روی هموگلوبین لکه هایی به رنگ برنزیا قهوه ای در زیر پوست ایجاد می شود که از علایم بارز افرادآلوده به شپش است.به مجوعه عوارض ایجاد شده بیماری ولگردان یا Vagabonds disease نیز گفته می شود.

بیماریهای منتقله توسط شپش بدن:سه بیماری که مجموعا Louse born disease نامیده میشود،توسط شپش به بدن منتقل میگردد.۱-تیفوس اپیدمیک یا تیفوس شپشی:این بیماری در مناطق مختلف دنیا مشاهده شده و اپیدمی های بزرگ این بیماری اغلب در زمان جنگ بروز کرده است(جنگ های اول ودوم جهانی).عامل بیماری Richettsia porwazeki نام داشته و مکانیسم انتقال آن بدین صورت است که عامل بیماری همراه خون آلوده ودر حین تغذیه وارد بدن شپش شده و درون سلول های اپیتلیال معده شپش شروع به تکثیر میکندپس از حدود ۴روز سلول های الوده لیزومتلاشی شده وبخشی از ریکتزیاها وارد مجاری گوارش وبخش دیگر آن وارد همولنف میشوند.در این حالت هم مدفوع وهم همولنف شپش آلوده بوده.وانتقال بر اثر تماس مدفوع شپش بامحل گزش،خارش های پوستی،مخاط چشم، همچنین له شدن وشکسته شدن اندام های بدن شپش وتماس همولنف آن با قسمت های ذکر شده صورت میگیرد.شپش آلوده حداکثر ده روز پس از شروع الودگی در در لیز سلول های پوششی جدار معده تلف خواهد خواهد شد.مخزن بیماری صرفا انسان است.در شرایط خاص گاهی میکروب سالها در بدن فرد به صورت خفته باقی مانده و پس از چند سال مجددا فعال و باعث عود بیماری میشود.به این فرم بیماری Brill zinsser گفته میشود که باعث آلوده کردن شپش ها وشیوع مجدد بیماری میگردد.۲-تب راجع اپیدمیک یا شپشی:عامل این بیماری نوعی اسپیروکت به نام Borrelia recurrentis است،در این بیماری نیز عامل بیماری در حین تغذیه از فرد بیماروارد دستگاه گوارش شپش میشود ولی از بین سلول های معده عبور کرده وارد همولنف شده شروع به تکثیر میکنند.در نتیجه مدفوع شپش آلوده کننده نیست وچون فقط همولنف حاوی میکروب است انتقال بیماری صرفا ازطریق له شدن وشکستن اندام های شپش وتماس همولنف آن با محل گزش،زخم یا مخاط چشم صورت میگیرد.۳-تب خندق Trench fever:این بیماری تب سنگریا تب ۵روزه نیز گفته میشود،تب خندق بیماری است با اهمیت وشیوع کم که تنها در زمان جنگ های اول دوم جهانی در بین سربازان به خصوص در اروپای شرقی بروز کرده عامل بیماری نوعی ریکتزیا به نام Rochalina quantana است.که درسطح سلول های اپتلیال معده تکثیر پیدا کرده وباعث آلودگی مدفوع و همولنف شپش میشودولی سلول های معده شپش را از بین نبرده و درنتیجه برای شپش بیماریزا و کشنده نیست.مکانیزم انتقال این بیماری مشابه تیفوس اپیدمیک است.

د:روشهای مبارزه وکنترل:ساده ترین وموثر ترین روش مبارزه با شپش ها،رعایت بهداشت ونظافت فردی است که شامل نظافت کلی بدن استحمام به موقع تعویض سریع البسه،شستشوی لباس با آب داغ واتوکردن آنهاست.البته انجام این اقدامات درشرایط غیرعادی جامعه مثل زمان جنگ، زلزله،سیل و در موارد مشابه دشوار بوده ودر این گونه مواقع تعداد شپش ها نیز افزایش پیدا میکند.

شپش سر Pediculus capitis ،Head louse:الف:مرفولژی:شپش سر از نظر شکل مشابه شپش بدن است با این تفاوت که کمی کوچکتر بوده و دارای رنگ تیره وکوتیکول زخیم تر است،ولی از نظر بیولزی اختلافات مشخص دارد.بدین صورت که محل زندگی شپش سر عموما روی موهای سر و نزدیک به قاعده مو به خصوص موهای طرفین و پشت سر بوده وتخم های خود را نیز همیشه به قاعده مو میچسباند،به همین دلیل کوتاهی یا بلندی مو تاثیری در میزان الودگی ندارد.شپش سر نیز دارای خونخواری مکررومتناوب بوده وهر شپش ماده در طول زندگی۳۰الی ۴۰روز خود پنجاه الی صد پنجاه تخم میگذارد.تخم های پس از یک هفته باز میشوند.سه مرحله نمفی کمتر از دوهفته طول میکشد ودرمجموع سیکل تخم تا تخم حشره حدود سه هفته است.

 

ب:اهمیت پزشکی:شپش سر قادر به انتقال بیماری به طور طبیعی نیست ولی گزش های مکرر وتزریق بزاق حشره باعث ایجاد تحریک و خارش،پیدایش جوش های سطحی وقرمزی پوست سر شده که معمولا با تورم غدد لنفاوی همراه است آلودگی بیشتر در بچه ها دیده شده و کودکان آلوده دچار خستگی و رنگ پریدگی میشوند.آلودگی های سنگین و تجمع مدفوع،اجساد شپش ها،چربی سراگزودای ناشی از زخم ها باعث بروز عفونت های ثانویه قارچی میشود.

روش های مبارزه و کنترل:شستشوی مرتب سر،شانه زدن،ونظافت مو احتمال ابتلا و میزان آلودگی را کاهش میدهد.درصورت بروز آلودگی ترکیبات حشره کش را می توان به صورت لوسیون،شامپو وامولسیون به کار برد.درصورت کاربرد ترکیبات فوق درمان باید بین ۷تا ۱۰روزبعد به منظور از بین بردن نمف های تازه متولد شده تکرار شود.

شپش عانه یا زها  Phthirus pubis-Crab louse به این حشره شپشک یا شپش خرچنگی نیز گفته میشود.این انگل دارای پراکندگی جهانی است وبیشتر در افراد بالغ دیده میشود.

الف:مرفولژی:ازنظر شکل ظاهری،همانند شپش بدن دارای فشردگی پشتی شکمی میباشد،طول بدن این شپش حدود ۱٫۲تا۲میلی متر است وطول وعرض بدن تقریبا برابروعرض سینه بیشتر از شکم است.رشک یا تخم این حشره متصل به موهای ناحیه تناسلی بوده وکیسه های هوایی برجسته و گنبدی شکل دارد.

 

ب:بیولژی:ازنظر بیولژی،مانندشپش سر بدن دارای دگردیسی ساده،خونخواری مکرروطول عمر کوتاه است،این شپش به طور معمول روی موهای ناحیه عانه(Pubic)و در اطراف دستگاه تناسلی و مخرج(Perianal)مستقر هستند.ولی در آلودگی های شدید ممکن است روی موهای سایر قسمت های بدن مثل زیر بغل ،پاها،سینه،ریش وسیبیل،مژه وابرونیز مستقر شوند.شپشک های بالغ معمولاروی یک مو برای مدت طولانی ویا در حین تغذیه،به وسیله پنجه ها وساق قوی وچنگگ مانند متصل میشوند.درتمام مراحل هردوجنس خونخوار بوده ومنحصرااز خون تغذیه میکنند.ماده ها تخم های خود را که حدود ۰٫۶میلی متر طول دارند به موهای محل استقرار خود میچسبانند و تخم ها پس از شش تا هشت روز باز میشوند.مرحله نمفی بین ۱۵تا ۱۷روز ادامه دارد،حشرات بالغ کمتر از یک ماه عمر میکنند.سیکل تخم تا تخم بین ۲۲تا۲۷روز طول میکشد،سیکل تخم تا تخم مدت زمانی است که تخم یک حشره جهت تبدیل شدن به حشره بالغ و آغاز تخم ریزی نیاز دارد.تماس جنسی روش اصلی انتقال شپشک از فردی به فرد دیگر است ولی تماس فیزیکی نزدیک بین افراد واستفاده از وسایل شخصی بیمار مثل لباس ورختخواب واستفاده ار توالت فرنگی آلوده نیز میتواند باعث انتقال شپشک شود.

ج:اهمیت پزشکی:شپشک نیزهمانند شپش سر به طور طبیعی ناقل بیماری نیست.گرش وتزیق براق حشره درپوست ایجاد خارش،تحریکات وراش های پوستی کرده وپیداش لکه های آبی و بنفش در زیر پوست وبه خصوص در پلک واطراف چشم نیز از علایم بارز آلودگی است واین انگل به دلیل محل خاص زندگی به ندرت در کودکان دیده میشوند.آلودگی به این انگل را فیتریازیس یا پدیکولوزیس تناسلی می نامند.

د:مبارزه وکنترل:مهمترین راه مبارزه با این انگل رعایت نظافت شخصی وحذف موهای زاید بدن ضدعفونی وشستشوی لباس ها با آب گرم حداقل ۶۰درجه واتو کردن انها میباشد.

 

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *